Kim są szklane dzieci?

Szklane dzieci to temat, który długo pozostawał na marginesie rozmów o rodzinie i zdrowiu psychicznym. Gdy jedno dziecko w domu choruje, ma niepełnosprawność albo poważne trudności emocjonalne, cała energia rodziny skupia się na nim. To zrozumiałe. Problem w tym, że drugie dziecko uczy się wtedy znikać.

Jeśli byłeś tym „bezproblemowym”, mogłeś bardzo wcześnie nauczyć się samodzielności. Mogłeś tłumić złość, zazdrość i smutek, bo czułeś, że nie masz do nich prawa. Mogłeś słyszeć, że jesteś dzielny, rozsądny, dojrzały ponad wiek. I być za to chwalony. Tylko nikt nie pytał, co naprawdę dzieje się w Twoim środku. Dowiedz się, kim są szklane dzieci, jak powstaje ten schemat i jakie ślady zostawia w psychice.

Kim są szklane dzieci?

Szklane dzieci to dzieci, które dorastają w cieniu rodzeństwa wymagającego szczególnej troski: ciężko chorego, z niepełnosprawnością, zaburzeniami psychicznymi albo poważnymi trudnościami rozwojowymi. Cała energia rodziny skupia się wtedy na jednym dziecku. Szklane dziecko jest tym drugim. Tym, które ma nie dokładać problemów.

Taka rola kształtuje się bardzo wcześnie. Nikt nie mówi wprost, że potrzeby dziecka zdrowego są mniej ważne. Ono samo dochodzi do takiego wniosku – widzi zmęczenie rodziców, stres, kryzysy. Z biegiem czasu uczy się, że lepiej nie płakać, nie złościć się, nie prosić za dużo.

Na pozór staje się grzeczne, rozsądne i samodzielny. Dorośli chwalą je za dojrzałość. Mówią, że jest dzielny. Że świetnie sobie radzi – I faktycznie radzi sobie, ale robi to kosztem własnych emocji.

Często przejmuje odpowiedzialność ponad swój wiek – pomaga w domu czy opiekuje się rodzeństwem. Pilnuje, żeby mama się nie denerwowała, starasz się nie sprawiać kłopotów w szkole.  Dzieciństwo takiego dziecka staje się krótkie.

Nazwa „szklane” nie jest przypadkowa. Takie dzieci są bowiem jak szkło: przezroczyste, łatwe do pominięcia, kruche w środku. Nikt nie widzi pęknięć, bo za dobrze się maskuje.

Szklane dziecko może czuć zazdrość wobec chorego brata lub siostry, tak samo, jak złość i wstyd. Może myśleć, że jest złym dzieckiem. A ono po prostu jesteś dzieckiem, które też potrzebuje uwagi, czułości i poczucia bycia ważnym. Szklane dziecko to nie dziecko egoistyczne. To dziecko, które za wcześnie nauczyło się znikać emocjonalnie.

Szklane dziecko – jakie są skutki?

Szklane dziecko bardzo często funkcjonuje w trybie „bezproblemowym”. Jest nadmiernie grzeczne, rzadko sprawia kłopoty, stara się nie zwracać na siebie uwagi. Trzyma emocje w ryzach, bo boi się złości dorosłych albo kolejnego kryzysu w domu. Z czasem zaczyna czuć, że nie ma prawa do słabości, smutku czy złości. Zamiast mówić o tym, co przeżywa, jego ciało zaczyna reagować za nie. Pojawiają się bóle brzucha, głowy, problemy ze snem, napięcie mięśni, zmęczenie, którego nikt nie łączy z sytuacją emocjonalną w rodzinie.

Bardzo często takie dziecko przejmuje też rolę opiekuna. Pilnuje młodszego rodzeństwa, reaguje szybciej niż dorośli, stara się przewidywać nastroje w domu, żeby zapobiec awanturze, płaczowi albo kolejnemu załamaniu rodzica. Żyje w stałej czujności i napięciu. Uczy się, że jego zadaniem jest dbanie o innych i o atmosferę w domu, a nie o siebie. W ten sposób jego dzieciństwo robi się krótsze, a odpowiedzialność przychodzi zdecydowanie za wcześnie.

W okresie nastoletnim ten sposób funkcjonowania często zaczyna pękać. U jednych pojawia się bunt, u innych jeszcze większe wycofanie i zamknięcie w sobie. Pojawia się pustka, samotność, poczucie braku sensu, czasem objawy depresyjne albo lękowe. Może pojawić się silne zagubienie tożsamości, bo skoro całe życie było się „tym bezproblemowym”, trudno odpowiedzieć na pytanie, kim się naprawdę jest i czego się chce od życia.

Potem przychodzi dorosłość, a dawne schematy idą dalej razem z tą osobą. Pojawia się skłonność do brania na siebie zbyt dużej odpowiedzialności i trudność z proszeniem o pomoc. Skupienie uwagi na sobie budzi dyskomfort, wstyd albo lęk. Pojawia się przekonanie, że bycie potrzebnym innym jest bezpieczniejsze niż bycie sobą.

Często trudno też rozpoznać własne potrzeby. Albo są one rozpoznane, ale natychmiast unieważniane wewnętrznym komentarzem w stylu: „to nieważne”, „inni mają gorzej”, „nie przesadzaj”. Ten głos w głowie to echo dawnego domu, w którym na emocje i potrzeby tego dziecka nie było miejsca.

W relacjach taka osoba bardzo często wchodzi w rolę opiekuna albo ratownika. Przyciąga ludzi, którzy dużo biorą i mało dają, bo to jest znajomy układ. Bliskość zaczyna kojarzyć się bardziej z obowiązkiem, odpowiedzialnością i napięciem niż z przyjemnością, lekkością i wzajemnością.

W pracy często pojawia się perfekcjonizm i silny lęk przed porażką. Każdy błąd urasta do rangi katastrofy, bo w środku żyje przekonanie, że nie ma prawa zawieść.

Ciało nadal niesie napięcie z dzieciństwa. Pojawia się przewlekłe zmęczenie bez wyraźnej przyczyny, problemy ze snem, bóle brzucha, migreny, dolegliwości psychosomatyczne.

Najgłębszy skutek dotyczy poczucia własnej wartości. Pojawia się przekonanie, że na miłość trzeba zasłużyć, że własne potrzeby są problemem i że ma się prawo istnieć tylko wtedy, gdy jest się użytecznym.

Dobra wiadomość jest taka, że ten schemat da się zmieniać. Gdy taka osoba zaczyna rozumieć swoją historię, przestaje traktować siebie jak kogoś „za wrażliwego” albo „trudnego”. Zaczyna widzieć w sobie dziecko, które za wcześnie musiało dorosnąć.

Jak pomóc szklanemu dziecku? Poradnik dla rodziców

Jeśli w Twojej rodzinie jedno dziecko wymaga szczególnej troski, drugie bardzo łatwo znika emocjonalnie. Nie dlatego, że go nie kochasz. Dlatego, że Twoje zasoby są ograniczone, a kryzysy krzyczą głośniej niż ciche dziecko w kącie.

Pierwsza i najważniejsza rzecz: zauważ to drugie dziecko naprawdę. Nie tylko wtedy, gdy jest grzeczne i nie sprawia problemów. Pytaj je wprost, co czuje. Nie poprawiaj tych uczuć. Nie mów: „nie przesadzaj”, „inni mają gorzej”, „musisz być dzielny”. Dla dziecka jego emocje są całym światem.

Daj mu prawo do złości, zazdrości i żalu wobec chorego rodzeństwa. Te uczucia są normalne. Nie czynią z niego złego dziecka. Jeśli je stłumisz, nauczysz je wstydu za własne emocje.

Znajdź regularny czas tylko dla niego. Nawet krótki. Piętnaście minut dziennie bez telefonu, bez rozmów o chorobie, bez obowiązków.

Nie rób z dziecka małego dorosłego. Nie obciążaj go rolą opiekuna, mediatora ani powiernika. To nie jest jego zadanie. Ono ma prawo być dzieckiem, bawić się, nudzić, złościć i popełniać błędy.

Uważaj na etykiety: „on jest silny”, „ona sobie poradzi”, „to nasze złote dziecko”. One brzmią jak komplement. W praktyce zamykają dziecko w roli, z której potem trudno wyjść. Mów wprost o sytuacji rodzinnej, językiem dostosowanym do wieku. Tajemnice i półprawdy budzą w dziecku lęk i fantazje gorsze niż rzeczywistość.

Jeśli czujesz, że sytuacja Cię przerasta, szukaj wsparcia. Psycholog rodzinny, grupa wsparcia, terapia. To nie jest dowód porażki. To ochrona wszystkich dzieci w Twoim domu.

Jak pomóc sobie i wyrwać się ze schematu szklanego dziecka w dorosłości?

Jeśli dorastałeś jako szklane dziecko, Twój układ nerwowy przez lata uczył się znikać, dostosowywać i nie przeszkadzać. Byłeś przyzwyczajony do tłumienia swoich emocji, ignorowania własnych potrzeb i dostosowywania się do nastrojów dorosłych, co w dorosłym życiu może prowadzić do trudności w odczuwaniu własnej wartości i wyznaczaniu granic. Pierwszym zadaniem jest spojrzenie na swoją historię bez oceniania i minimalizowania tego, co przeżywałeś. To doświadczenie, w którym mogłeś czuć się samotny w emocjach, było realne, i nie trzeba go porównywać z historiami innych, by uznać jego wagę.

Następnym krokiem jest nauka kontaktu z własnymi potrzebami. Warto codziennie zatrzymać się na chwilę i zapytać siebie: „czego ja teraz potrzebuję?”, a następnie uważnie obserwować, jak reagujesz na odpowiedź. Często okazuje się, że odruchowo ją unieważniasz, bo stary schemat nakazuje stawiać potrzeby innych ponad swoje. Uczenie się zauważania swoich pragnień i reagowania na nie to proces powolny, ale niezbędny, jeśli chcesz przestać funkcjonować w trybie ciągłego dostosowywania się i zanikania.

Równocześnie trzeba nauczyć się stawiać granice i mówić „nie” bez poczucia winy czy konieczności tłumaczenia się. To oznacza również przestanie przejmowania odpowiedzialności za życie innych, zwłaszcza jeśli oni sami nie chcą lub nie potrafią jej brać na siebie. To może budzić lęk i poczucie zagrożenia, bo Twój system nerwowy przez lata przyzwyczajał się do utrzymywania harmonii za wszelką cenę. Jednak te reakcje są naturalne i z czasem można nauczyć się funkcjonować inaczej.

Bardzo pomocna jest terapia z osobą, która rozumie dynamikę traumy rozwojowej. W bezpiecznym środowisku można uczyć się regulować emocje, doświadczać złości bez poczucia winy i wchodzić w relacje bez automatycznej roli opiekuna. Równolegle istotna jest praca z ciałem, obejmująca świadomy oddech, spokojny ruch, regularny sen i posiłki. To proste działania, ale mają głęboki wpływ, bo Twój organizm przez lata funkcjonował w trybie czuwania, a teraz musi nauczyć się, że nie żyjesz już w dawnym, napiętym domu.

Ważne jest też przyjrzenie się swoim relacjom. Jeśli ciągle jesteś tym, który daje więcej niż otrzymuje, to nie jest przypadek. To stary schemat, który dobrze było w dzieciństwie, ale w dorosłości może Cię ograniczać. Masz prawo do relacji opartych na wzajemności, w których Twoje potrzeby są równie ważne jak potrzeby innych.

Nie można też pominąć żałoby po tym, czego nie dostałeś w dzieciństwie – po opiece, uwadze, zrozumieniu, które należały się każdemu dziecku. Ten ból jest częścią procesu zdrowienia i pozwala wreszcie odnaleźć przestrzeń dla siebie. Najważniejsze, żeby pamiętać, że nie jesteś zepsuty. Strategie, które stosowałeś, miały sens – pomagały Ci przetrwać trudne dzieciństwo. Teraz możesz wybierać nowe strategie, które będą wspierać Ciebie, a nie innych kosztem Twojego zdrowia i komfortu.

To proces, który wymaga czasu i cierpliwości, czasem długich miesięcy, a nawet lat, ale jest w pełni możliwy. Każdy krok w stronę własnej uwagi, własnych potrzeb i granic jest wart wysiłku, bo prowadzi do życia bardziej świadomego, pełnego i wolnego od dawnych schematów.